Желбата за знаење е природна за секој човечки ум. Но ништо толку јасно не ја открива неговата вистинска природа и квалитет како видот на знаење што тој најмногу го посакува.

Така, малиот ум – како кај децата – најчесто се задоволува со ситници; пасивниот ум бара забава и игра на имагинацијата; љубопитниот ум се храни со факти; разумниот и продорен ум наоѓа задоволство во експериментите и математичките дисциплини; практичниот, „световен“ ум се интересира за реалноста околу себе; додека мудриот и побожен човек, над сè, го цени знаењето за Бога и за сопствената душа.

Оттука, умот секогаш тежнее кон одредено поле на знаење во кое сака да се усоврши. Според тоа кон што се стреми, лесно можеме да ја препознаеме неговата природа и доминантните интереси.

Темата на овој трактат е самоспознанието – тема која, колку повеќе ја размислувам, толку повеќе ми се открива како суштинска и неисцрпна. Таа е толку важна што секој нејзин аспект е неопходен за правилно водење на животот, а истовремено толку обемна што, колку подлабоко навлегуваме во неа, толку повеќе нови слоеви се отвораат пред нас.

Како кога ги набљудуваме природните појави под микроскоп: колку е појасен објективот и колку повеќе зумираме, толку повеќе детали и чуда откриваме – нешта за кои претходно не сме ни претпоставувале дека постојат.

Затоа, за да се достигне вистинско самоспознание, неопходно е темелно да се испита човечкиот ум – неговите способности, неговите скриени патеки, внатрешните противречности и тивки механизми. Во спротивно, нашето самоспознание ќе остане површно и несигурно, а срцето лесно може да нè измами.

„Спознај се себеси“ е еден од најдлабоките, најкорисните и најсеопфатни принципи на моралната мисла. Античкиот свет му придавал огромно значење, препознавајќи го како клуч за разбирање на човекот. Изреката често му се припишува на Талес од Милет, кој сметал дека „најтешката задача за човекот е да се спознае себеси“. Подоцна ја прифатил Хилон од Спарта, а според Плиниј, оваа мисла била запишана со златни букви на храмот во Делфи.

Со текот на времето, оваа максима добила речиси свет статус. Многумина ѝ се восхитувале и ја сметале за божествено пророштво поврзано со храмот на Аполон во Делфи. Цицерон запишал дека во оваа порака има „таква тежина на мудрост и смисла што изгледа премногу возвишена за да му се препише на обичен човек“.

И токму затоа е зачудувачки што денес оваа мисла не ја ужива истата почит како некогаш. Човечката природа не се променила – срцето и денес е подложно на заблуди, а потребата да се познаваме себеси останува исто толку длабока. Ако нешто се променило, тоа е нашето внимание и фокус кон оваа вистина.

Самоспознанието не е само филозофска идеја, туку жив внатрешен процес. Тоа нè повикува да се погледнеме себеси како во огледало – да продреме под површината, да ги тргнеме маските, да ги испитаме мислите и намерите на срцето. Нè учи да бидеме внимателни кон сопствениот дух, да се преиспитуваме, да внимаваме каде одиме и што носиме во себе.

„Нека секој се испита себеси“, стои во Посланието до Коринтјаните. Оваа порака продира во најдлабоките делови на умот, ги разобличува маските, ја отвора внатрешноста и врши строг преглед на душата и духот, критички оценувајќи ги мислите и намерите на срцето. Таа нè учи со каква точност и грижа треба да го испитуваме својот дух, да ги набљудуваме своите патишта и да го чуваме својот ум.

Зашто оној што мисли дека е нешто, а не е, се залажува самиот себеси. Само преку искрено самоиспитување човекот може да ја пронајде вистинската вредност во себе, а не во споредба со другите.

Затоа и древната мудрост советува: „Пред сè, чувај го срцето свое“. Во таа едноставна порака е содржана целата длабочина на самоспознанието – како пат кон вистината за човекот.

Овој текст претставува избор од делото „Спознај се себе си“ од Џон Мејсон (1706–1763), кое го отвора прашањето за самоспознанието како темел на човековото постоење.
Џон Мејсон, „Спознај се себе си: расправа за самоспознанието“ (Self-Knowledge: A Treatise, 1745)
Избор и превод: Кирил Барбареев