Денес, сè поголем број родители, воспитувачи, наставници и други стручни работници изразуваат длабока загриженост за состојбите во кои се развиваат децата и младите. Ваквиот немир е сосема оправдан кога ќе се соочиме со објективните показатели: од година во година бележиме пораст на стапките на анксиозност и депресија кај младите, психолошка и хемиска зависност, академски неуспех, меѓуврсничко насилство, деликвенција, па сè до екстремни форми на социопатско однесување и деструкција во училиштата. Сè почести се и појавите на нарушување на авторитетот, каде наставниците се изложени на вербален или физички притисок, а родителите го губат функционалниот авторитет во сопствениот дом.

Во средиштето на оваа современа воспитна криза се наметнува фундаменталното прашање: Кој е изворот на овој проблем во општеството? Како е можно во 21 век — ера на невидено материјално, технолошко и научно изобилство — процесот на социјализација и воспитание да се соочува со толку длабока ерозија?

Постмодернизмот како рамка за деконструкција на вредностите

Дел од современите теоретичари на педагогијата, меѓу кои и полскиот педагог Марек Ѓевецки (Marek Dziewiecki), причините за оваа криза ги лоцираат во доминантната постмодерна парадигма.

Постмодернизмот како филозофска и културна рамка предизвикува бројни дебати во општествените науки. Во областа на педагогијата, сепак, се забележува своевидна репродукција на вредносна нестабилност. Меѓу темелните одлики на постмодерниот дискурс се издвојуваат:

  • Апсолутниот релативизам: Сфаќањето дека сите морални принципи, културни норми и лични искуства се исклучиво субјективни и релативни.
  • Доминацијата на медиумскиот конзумеризам: доминација на површни, иронични и сатирични форми на комуникација во медиумскиот простор, што го намалува капацитетот за критичко сфаќање на одговорноста и суштината.

Постмодернистичкиот став претставува радикално отстапување од модернистичкиот идеал роден во Просветителството. Додека модернизмот се темелеше врз концептите за идентитет, единство, рационален авторитет и објективна вистина, постмодернизмот се фокусира на фрагментација, скептицизам, разграничување и деконструкција.

Оваа парадигма го промовира премисот дека поединецот може да се развива и функционира изолирано од објективната вистина, од стабилните семејни врски, традиционалните вредности и дисциплината. Се промовира тезата дека секој поединец поседува сопствена „автономна вистина“, дека секој модел на однесување е еднакво валиден, и дека слободата се сведува на некритичко задоволување на моменталните импулси.

Преку ваквите релативистички поставки, постмодерниот дискурс изврши силно влијание врз хуманистичките науки — посебно врз антропологијата, психологијата, социологијата и педагогијата.

Последици врз социо-емоционалниот развој на младиот човек

Во ваквиот концептуален простор, кај детето примарно се поттикнуваат емоционализмот, субјективните желби и моменталното задоволство. Од друга страна, моралната, духовната и аксиолошката сфера сè почесто се третираат како „надворешни ограничувања“ или пречки за спонтаната самореализација на личноста.

Општествената средина со тоа добива одредени елементи на „антивоспитна средина“. Младите се постојано изложени на поп-културни и медиумски пароли од типот: „Живеј го моментот“, „Право на избор без обврска“, „Воспитување без стрес и ограничувања“ или „Апсолутна неутралност кон вредностите“.

Кога ваквиот пристап ќе доведе до манифестни кризи во однесувањето, современиот систем често нуди само површни и институционализирани решенија. Проблемите повторно се врамуваат преку апстрактни слогани за толеранција, без суштинска анализа на причините и без соодветно балансирање меѓу правата на поединецот и неговата одговорност кон заедницата.

Културата на „инстант задоволство“ и рушењето на авторитетот

Во образовниот сектор веќе со децении се бележи системска промена: пројавите кои порано се дефинираа како асоцијално однесување или недостаток на дисциплина, денес често се преименуваат исклучиво како „дефицит на социјални вештини“.

Децата денес растат во т.н. култура на моментално задоволување на потребите („кликни и добиј“), диктирана од дигиталните медиуми и брзата потрошувачка економија. Овој феномен е дополнително засилен со трансформацијата на традиционалните родителски модели, законодавните измени и брзиот ритам на животот.

Иако современиот научен дискурс инсистира на практики засновани на докази (evidence-based practice), емпириските согледувања од училниците ширум светот укажуваат на подлабок општествен феномен. Извештајот „Наставниците се под притисок“ (Teachers Under Pressure), објавен од Факултетот за образование при Универзитетот Кембриџ (University of Cambridge), идентификува глобален тренд на пораст на непослушноста и нарушување на границите на однесување, кои од семејството директно се пренесуваат во училницата.

Извештајот детектира слабеење на традиционалниот родителски авторитет и неконзистентност во училишната дисциплина, што доведува до криза во однесувањето. Додека образовните работници порано причините ги бараа во застарените наставни програми, денес сè повеќе се согласуваат дека коренот е во брзите и неконтролирани општествени трансформации.

Загатката на современата благосостојба

Се наоѓаме пред парадокс на современото општество: без оглед на социјалниот статус, децата денес поседуваат материјални ресурси и права повеќе од кога било во историјата. Сепак, нивната психолошка и емоционална благосостојба бележи пад.

Епидемиолошките податоци во индустријализираните земји покажаа загрижувачки трендови: зголемена стапка на депресија во детската возраст, пораст на малолетничката деликвенција, гојазност, зависности и високи нивоа на анксиозност. Ваквиот тренд јасно покажува дека кризата во воспитувањето го надминува индивидуалниот капацитет на еден родител или еден наставник — таа е одраз на подлабока суштинска криза на општествените вредности во 21 век.